انتشار گزارشهایی درباره کاهش تعداد رکعتهای نماز تراویح در مسجدالحرام و مسجدالنبی، بار دیگر توجهها را به مسیر تازهای جلب کرده است که عربستان سعودی در سالهای اخیر در مدیریت امور دینی در پیش گرفته است؛ مسیری که به باور برخی ناظران، با قرائتهای سختگیرانه و سنتمحور از دین در بخشهایی از جهان اسلام فاصله دارد.
بر اساس این گزارشها، قرار است نماز تراویح در ماه رمضان آینده با ۱۰ رکعت برگزار شود؛ تصمیمی که هنوز بهطور رسمی از سوی مقامهای سعودی تأیید نشده، اما واکنشهایی فراتر از مرزهای این کشور، از جمله در افغانستان، برانگیخته است.
«تسهیل عبادت» یا بازتعریف نقش دین؟
در داخل عربستان، محمد بن سلمان، ولیعهد این کشور، طی سالهای گذشته کوشیده است تصویری تازه از رابطه دین و حکومت ارائه دهد؛ تصویری که بر «سادهسازی مناسک، کاهش فشارهای اجتماعی و فاصله گرفتن از تفسیرهای افراطی» تأکید دارد.
تحلیلگران میگویند اگر کاهش رکعتهای نماز تراویح در حرمین شریفین تأیید شود، میتوان آن را در امتداد سیاستی دانست که پیشتر با محدود کردن اختیارات پلیس دینی، تغییر در محتوای خطبهها و تأکید بر «اسلام میانهرو» دنبال شده است.
به گفته یکی از پژوهشگران مطالعات اسلامی در گفتوگو با بیبیسی فارسی، «پیام ضمنی چنین تصمیمهایی این است که دینداری لزوماً با سختگیری، طولانیسازی مناسک یا تحمیل الگوهای واحد بر همه مؤمنان تعریف نمیشود.»
بازتاب در افغانستان و مقایسه با قرائتهای سختگیرانه
در افغانستان، شماری از روحانیان و کاربران شبکههای اجتماعی این خبر را در مقایسه با رویکردهای حاکم بر نظامهای اسلامی سختگیر، از جمله طالبان، قابل توجه دانستهاند.
به باور این گروه، در حالی که در برخی نظامها، تأکید اصلی بر «الزام، اجبار و یکدستسازی رفتار دینی» است، عربستان سعودی میکوشد حتی در نمادینترین مراکز دینی جهان اسلام، قرائتی منعطفتر از مناسک ارائه دهد.
یکی از استادان دانشگاه در کابل میگوید:
«این تفاوت رویکرد، ناخواسته به یک مقایسه منجر میشود؛ اینکه آیا دین را میتوان با آسانگیری و اعتماد به انتخاب فردی اداره کرد یا فقط با سختگیری و دستور.»
برخی ناظران معتقدند اهمیت این بحث، فراتر از اختلاف فقهی بر سر ۸، ۱۰ یا ۲۰ رکعت است. به گفته آنان، آنچه در حرمین شریفین رخ میدهد، بهطور نمادین بر گفتمان دینی جهان اسلام اثر میگذارد.
از این منظر، سیاستهای محمد بن سلمان برای بسیاری از دولتهای اسلامی—از جمله حکومتهایی که با چالش مشروعیت، فشار اجتماعی یا نسل جوان مواجهاند—میتواند نوعی «آزمایش نرم» باشد:
اینکه آیا کاهش سختگیریهای دینی الزاماً به تضعیف ایمان میانجامد یا برعکس، به افزایش مشارکت و پذیرش اجتماعی منجر میشود.
اگرچه هنوز درباره جزئیات تغییر در نماز تراویح در حرمین شریفین قطعیت وجود ندارد، اما نفسِ طرح این موضوع، بار دیگر شکاف میان دو رویکرد در جهان اسلام را برجسته کرده است:
رویکردی که بر انطباق دین با شرایط معاصر تأکید دارد، و رویکردی که همچنان بر اجرای سختگیرانه و تغییرناپذیر سنتها پافشاری میکند.
در این میان، عربستان سعودیِ تحت رهبری محمد بن سلمان، دستکم در نگاه برخی ناظران، در حال ارائه الگویی است که میتواند—خواسته یا ناخواسته—دیگر نظامهای اسلامی، از جمله طالبان، را با این پرسش روبهرو کند که «قدرت دینی» دقیقاً از کجا میآید: از اجبار، یا از اقناع؟
